Beesha Cali Jibraahiil oo baaq kasoo saartay golayaasha deegaanka iyo nidaamka axsaabta ee Puntland

KU: Golaha Xeerdejinta Puntland                                                                         Garoowe.

OG: Golaha Sare ee Garsoorka Puntland                                                            Garoowe.

OG: Madaxweynaha Puntland                                                                              Garoowe.

Hordhac.

Curashadii Gobanimada soomaliya oo ku aadnayd 1dii luulyo 1960kii,waxaa lagu dhaliyey dhiigga ummada sooliyeed qaybaheeda kala duwan oo aan u kala harin sidii ay isaga ridi lahaayeen heeryada gumeysiga,taas oo lagu gaarey  xorriyad iyo qaranimo magac iyo maamuus weyn ku yeelatay Dunida inteeda kale. Waxaan muran kajirin in guushaas weyn ay saldhig u ahayd isku duubni,tala wadaag iyo daacadnimo laga simanyahay si loo gaaro yoolka la higsanayey.

Waxa kaleeto oo iyana laga fiyoobaa qabyaalad,quud jacayl iyo  qaybsan ka jira dhexdooda,taas oo sabab u noqotay jiritaanka qaran soomaaliyeed muddo ka badan soddon sano,iyadoo ay  marba hoggaanka qabanayeen maamullo kala duwan oo mid waliba ka tegey raad iyo taariikh qoran oo lagu xusuusto .

Nasiib darro gobanimadii dhibkaas weyn loo soo  maray waxaa si fudud god dheer loogu ridey bilawgii sanadakii 1991dii,waxaana ka dhashay dagaal sokeeye oo daba dheeraaday islamarkaasna kala geeyey dadkii wada degganaa ee walaalaha ahaa.inbadan ayaa kala firirkii u baxsaday Dalalka debedda,in badan oo kale  ayaa marti u noqotay wadamada aan deriska  nahay kuwaas oo loogu madacdaray Qaxooti,ilaa maantayna ku nool nololosha adduunka tan ugu liidata.

Muddo kaddib Burburkaas iyo barakaca dhacay waxaa ka dhashay degaanno iyo dadyow  isu tegey oo labaxay magacyo cusub ee Maamul,waxaana kamid ah Puntland iyo Somaliland.

Dhismihii Puntland.

Muddo kaddib Burburkii qarankii soomaaliyeed  dadka ku nool gobolada Puntaland  waxay hindiseen isku day farabadan oo ku saabsan sidii lagu soo celinlahaa Qarankii soomaaliyeed iyadoo meelo kala duwan lagu qabtay shirar lagu raadinaayo sidii dib loogu unki lahaa Dawladnimadii soomaliyeed,hase ahaatee waxaa dhacday in lagu wada fashilmay dhammaantood,taas oo ay usabab ahayd in ay weli jireen fikradihii  iyo shaqsiyaadkii burburiyey qarankii soomaaliyeed,islamarkaasna aanay maskaxdooda ka bixin Damicii iyo kursi jacaylkii dhaliyey in lawaayo wixii lahaystey oo dhan(Dawlad,hanti,iyo naf ).

Markii taas laga soo haray ayaa wax garadka Bulshada reer puntland isugu yimaadeen isku tashi gaar ah si ay u dhistaan maamul u gaar ah oo isir wadaag ah, kaas oo ugu dambayntii 1dii Augost 1998 kii lagu dhawaaqay maamul loogu magacdaray Puntland.

Ujeedada maamulkaas waxay ahayd inuu saldhig u noqdo baadi goobka soo celin rajadii qaranka soomaliyeed iyo midnimadoodii luntay ,iyadoo Somaliland horay u dhisatay mid kaas ka horjeeda oo ay ku sheegeen inay gooni isu taageen ayna dib ugu soo noqon doonin soomaalida inteeda kale,marka laga reebo deristnimo keli ah.

Dhismaha maamulkaas isir wadaagga ah wuxuu horseeday hanaan Maamul,Dhaqaale ,Siyaasad iyo mid Amni oo ay ku kuunyaan soomaalida inteeda kale iyo caalamkuba,iyadoo marba marka kadambeeya uu jirey koboc saameeynaya dhammaan nolosha ijtimaaciga ah oo ay ugu weyneyd in ay soomaalida iyo derisyada kaleba marti u noqoto,qof walibana uu ka helo baahidiisa halka uu ka joogo(kaga noolyahay).

Waxaa iyana xusid mudan in maamulkaasi si buuxda u wada gaaray dhammaan gobolada iyo degmooyinka loo dhisay isagoo ay si dhammaystiran uga wadashaqeeyeen hayadaha Dawladda,inkastoo ay jireen marwalba caqabado kala duwan oo dhinac socdey horumarka iyo nabadda aan ka jirin soomaalida inteeda kale.

Waxaa iyaduna xusid mudan in ay muuqatay himiladii loo dhisay puntland maxaa yeelay waxay horsed ka ahayd dhismihii Dawladdii soomaaliyeed ee lagu soo dhisay Dalka Kenya (imbegati) sanadkii 2004,iyadoo uu madaxweyne ka noqday madaxweynihii Aabaha u ahaa dhismahii Puntland,ilaa iyo haddana puntland waxay kaga jirtaa kaalin libaax sidii looga gudbilahaa kumeelgaarka oo loo dhisi lahaa dawlad Qaran soomaaliyeed oo buuxisa kaalintii lagu yiqiin ummadda soomliyeed.

Maamulka puntland iyo halka maantay uu marayo waa mid Alle lagu mahadsho in kastoo ay jiraan gol daloolooyin u baahan in wax looga qabto sida ugu habboon islamarkaasna ay gacanta ku qabtaan dad ay hormuud u yihiin odayaashii unugeeda  lahaa.

Waxaan ku faani karnaa in maantay larabo in loo gudbo habka Axsaabta badan iyo doorashooyin xor ah oo dalka ka dhaca iyadoo horayna loo ansixiyey Dastuurkii dalka oo si weyn looga baaraandegey ,ayna diyaarintiisa  iyo Dib u eegistiisaba kawada qayb qaateen bulshada oo dhan  siiba culimada Waaweyn ee puntland si looga fogaado inuu khilaafno diinteena Xanafiga ah.

Dastuurkaas oo loogu talagalay in lagu dhaqo maamulka dalka waxaa fulintiisa iska leh hayadda fulinta ,iyadoo ilaalintiisana ay leeyihiin Golaha wakiilada puntland oo u badan niman shaqaynayey intii puntland jirtey.

Marxaladda Xisbiyada Badan iyo doorashooyinka.

Maadaama aan ka gudbeyno habkii xulidda,oo aan u gudbeyno habaka doorashada waxaa lagama maarmaan ah inaan dhawrro shaciga iyo xeerarka aan ugu tala galnay inaan ku gaarno meesha aan u soconno,waxaana si gaar ah xil uga saaranyahay hayadaha kala duwan ee dawladda ,maxaayeelay haddii aan la dhawrin shuruucdaas waxaa dhici doonta in aan lagaarin halka loo socdo ,amase ay dhacaan qalalaaso dhaliya carqalado Siyaasadeed iyo kuwo Amni,  maadaama ay jirto kala duwanaansho Siyaasadeed iyo mid fikir oo ka dkex jirta intii wada dhisatay puntland amase ay qaar ka mid ah ay madasha hadda ka maqanyihiin,taasna waxaa lagaga hortegi karaa in aan wada dhawrro sharciga siwada jir ahna ugu hawlagallo hawlaha socda.

Waxaa muuqata in durba lamarin habaabiyey arrimaha la xidhiidha  habka Doorashooyinka iyo Xisbiyada soo socda lagana leexshey tubtii toosnayd,taas oo horseedeysa dhibaatooyin ka abuurma puntland dhexdeeda,waxaana hormuud ka ah Marin habawgaas madaxda Qaranka iyo hawlawadeenada ay u magcaabeen arrimaha Doorashooyinka iyo xisbiyada badan.

Guddiga Doorashooyinka Puntland .

Si loo gaaro Dimuqraadiyad iyo doorashooyin xor ah waxaa lagama maar maan ah in la helo ciddii hawshaas si gaar ah ugu qumi lahayd oo aqoon iyo daacadnimo kaga mira dhalin lahayd.

Maamulka hadda jiraa wuxuuna magcaabay guddigii hawshaas hogaamin lahaa,balse nasiib darro weyn waxaa ah in madaxda sare ee guddiga doorashadu yihiin kuwo aan horay loogu aqoon  hoggaan Caddaaladeed,balse ku caanbaxay Cunsuriyad iyo Qabiil jacayl,waxaana taas u daliil ah sidii ay u maamuleen xubnihii Ergada Beelaha Gobolka Bari uga qayb galay ansixinta dastuurkii Puntlad ee dhowaan ka dhacay magaalada garoowe, waa tallaabadii ugu horreysey uguna fududayd hawsha laga sugayo ,waxayna awoodi waayeen iney lasugaan xeeshooda marka hawsha weyni bilaabato.

Waxaa kale oo markhaati ah wixii horay looga soo maray waqtigii UNISOM,iyo halka ay kaga jireen muranka Degmooyinkaas (Baargal,Ufayn,Rako iyo waaciye),iyadoo maantayna aad mooddo in ay doonayaan in loo noqdo waqtigii UNISOM oo ay ka soo wareegtey 20 sano, iyagoo ka bilaabay shaqadii loo igmaday halkii horay loogu ogaa,waa rajo xumo muujineysa in raadkii hore dib loogu noqdo,tan haatan lawadaana aan lagu guulayasan oo ay mar dhow fashilanto.

Sharciga doorashooyinka dalka

Waxaa jirta in lasameeyey sharciyo kala duwan ee la xidhiidha Doorashooyinka,kuwaas oo ay saldhig u yihiin Dastuurka Dalka,haddaba waxaa muuqata in ay hadda jiraan shuruuc ka hor imaaneysa dastuurka dalakeena kuwaas ay kamid yihiin sharciga Doorashooyinka Golayaasha Degaanka,kaas oo dhowaan ay ansixiyeen Golaha wasiirada puntland, haddana uu horyaallo golaha wakiilada puntlad,sharcigaas waxaa ku qoran sidan hoos ku qoran:

• In Doorashooyinka Golayaasha degaanku ka dhici doonaan 20 Degmo  kamid ah Degmooyinka Puntland,kuwaas oo lagu sheegay in ay ahaayeen Degmooyinkii jirey markii ay burburtay Dawladdii dhexe ee soomaaliya,iyadoo laga tegey degmooyin kale  oo ay horay u magcawday Dawladdii dhexe ee soomaaliya ,mana jirto sabab sharci oo loo kala saari karo Degmooyin puntland wada ah isla markaasna  isku waqti,Dawlad iyo Dekreeto ah,degmooyinka laga tegeyna wexey kala yihiin:-

1. Degmada Baargaal
2. Degmada Ufayn
3. Degmada Rako
4. Demada Waaciye

• Waxaa kale oo iyadana xusid mudan in dastuurka Dawladda Puntland uu qorayo in doorashooyinka puntland ay kawada dhicidoonto dhammaan Degmooyinka puntland,Degmo wlibana ay xaq u leedahay in ay hesho kuraasta ay kaga qayb geleyso dhismaha Dawlad Demuqraadi ah ee ka dhalata Puntland.

Haddaba Beesha Baaqan soo saartay markay aragtay arrimahan kor ku xusan waxaa lagama maar noqotay iney  soo saarto  Baaqan  ku socda Xildhibaanada Puntland waan kan hoos ku qoran:-

Nuxurka Baaqa.

1. Golaha wakiilada Puntalnd waxaan halkan ugu soo gud bineynaa baaqan aan kaga cabanayno in sharciga dalka loo adeegsado sida uu jecelyahay ninka  gacanta ku haya ,taas oo macneheedu yahay in lagu tunto xuquuqda Dadka muwaadiniinta ah iyadoo la fulinanaayo dano qof iyo mid Qabiil.
2. Waxaa Beesha baaqan soo saaartay cabasho ka soo jeedinayaan dhammaan Degmooyinka Puntland ee laga tegey ee aan kor ku soo sheegnay kuwaas oo loo diidanyahay iney helaan xuquuqdooda dastuuriga ah,ha ahaadeen kuwii dawladdii  dhexe ee soomaaliya magcawday,ama ha ahaadeen kuwa kale oo mutaystay in Doorasho laga sameeyo.
3. Waxaan u soo jeedineyneynaa golaha wakiilada puntland in ay iyagu dadka wakiil u yihiin ayna difaacaan cidda xuquuqdeeda la duud siyayo.
4. Waxaan xaq dhawreynaa xilka aad u haysaan ummada iyo xeerarka dalaka,waxaana idinka rajeyneynaa tallaabo raali gelisa Bulshada Puntland dhammaanteed,gaar ahaan Demooyinka Baaqa cabashada ah soo gudbiyey.
5. Waxaan rajeyneynaa inaad cabbirikartaan cawaaqibka ka imaankara bulsho la caburiyo,iyadoo laga dheehankaro Baraarugga maantay ka socda caalamka hereerteena deggan.
6. Waxaan uga digeynaa Golaha Baarlamaanka Puntland in eysan sabab u noqon kala goa Dunta tabarta daran ee isu haysa Puntland,gaar ahaan xildhibaanada ka soo jeeda gobolka Sool,kuwaas oo waayadan dambe lagu xamanayo inay noqdeen kuwo u adeega cid gaar ah amase fushada Dano gaar ah.
7. Waxaa muuqda in aysan hirgelidoonin hawsha xisbiyada badan iyo doorashooyinka Dawladaha hoose haddii aan la helin hoggaan lagu kalsoonyahay maadaama madaxda hadda hawsha loo diray aanay ehel u ahayn.

Wa billaahi tawfiiq

-

• Beesha CaJi li braahiil (Magacyada saxiixayaasha Baaqan)

1. Nabadoon    Cali  Cumar Guure
2.  ,,         ,,         Yuusuf  Faarax  Maxamuud
3.  ,,         ,,         Xirsi waaberi Xaaji nuux
4.  ,,         ,,         Cali  Cumar Guure
5.   ,,       ,,          Xasan  huruuse  Guuleed
6. ,,         ,,          mahad  askar  maxamd
7. ,,         ,,          Maxamad   AW-Aadam     Yuusuf
8.  ,,       ,,           Aadam  cali  saalax
9.   ,,      ,,           Mxamad  Aadam muuse
10.    ,,      ,,          Xasan  Axmad   muuse
11.    ,,      ,,          Maxamad   Xuseen  Maxamuud
12.   ,,       ,,          C/laahi  Shire  Maxamad
13.    ,,      ,,          Axmad   Xasan  Maxamuud
14.    ,,      ,,          Jaamac     Jibriil  muuse
15.    ,,      ,,          Cabdi  faarax  Maxamuud
16.    ,,      ,,          Khaliif   huruuse Yuusuf
17.    ,,       ,,         Bashiir    ciise   Irbad
18.   ,,       ,,          Ismaaciil    Sheekh cabdisalaam
19.   ,,      ,,           Axmad  C/laahi  Xaaji Cumar
20.   ,,      ,,           Axmad xaaji Maxamuud  Axmad.
21.  Ganacsade    Maxamd  huruuse  yuusuf
22.   ,,    ,,               Cismaan  Shure   Maxamad
23.  Ganacsade             Yaasiin Cartan  Maxamad
24.    ,,  ,,                         Cali   Mire  cartan
25.   ,,   ,,                         Maxamda  siciid  Dable
26.   ,,     ,,                       Maxamad  Mire    waaberi
27.  ,,    ,,                         C/laahib   cabdi  saalax
28.   ,,   ,,                         C/risaaq   salad  Cabdi
29.    ,,   ,,                         Cumar   Jaamac   Jiriido
30.    ,,     ,,                       Maxamuud  Bile cabdi
31. .                                  Maxamuud   Mire waaberi
32.   ,,    ,,                         C/salaam   Naxar    maxamad
33.   ,,    ,,                         Sahal  Maxamd      Axmad
34.   ,,     ,,                        Axmad   Cismaan  Irbad
35.   ,,    ,,                         bAxmad  Maxamad Maxamuud
36.    ,,    ,,                        Naalaye   Aadam    yuusuf
37.  Aqoon yuahan Dr   C/qaadir  Shire   Maxamad
38.    ,,         ,,            ,,    Maxamuud  Yaasiin  Cartan
39.    ,,         ,,             ,,    Liibaan  Faarax  Xasan
40.    ,,         ,,            ,,      Maxamuud   Cabdi  Beeldaaje
41.    ,,         ,,           ,,       Axmad  Cali  Cumar Guure
42.    ,,         ,,           ,,       C/qaadi   Barre  Daalib
43.     ,,       ,,         ,,          Mahdi  Cabdi  kaatun
44.    ,,         ,,          ,,        Salad  Siciid   Cartan
45.   ,,         ,,           ,,        C/kariim  Farax   Ismaaciil
46.   ,,          ,,         ,,          Maxamad   yuusuf    Beeldaaje
47.    ,,,       ,,          ,,         Siciid  Abshir  maxamad
48.  ,,     ,,               ,,          Axmad    Maxamad  Huruuse
49.  ,,     ,,               ,,          Maxamad   Maxamuud   Idiris
50.  ,,      ,,             ,,           Maxamd   cabdi    Cismaan  firdhiye
51.  ,,       ,,,           ,,           yuusuf  Cali Samatar
52. Haweenka   Marwo   Khadiijo   cismaan  Fidhiye
53.                                       Sareedo  Jaamac    cadde
54.                                        Mahado  Cabdi   maxamad
55.                                        Buuxo  Maxamuud  Cumar
56.                                        Murwo  Xareed  Ilbir
57.                                         Raxmo   yuusuf   Cali